Perry Mason, L.A. Law, Ally Mcbeal. Pleidooi, the Practice, allemaal tv-series waarin advocaten de hoofdrol spelen. En het lijken er steeds meer te worden. Straks gaat in Nederland Keyzer & De Boer het derde seizoen in. Waarom is het werk van een advocaat zo interessant voor anderen?

Wat alle advocatenseries en -films kenmerken wordt ook wel aangeduid met Engelse term court room drama. Het is drama dat niet alleen spannend en meeslepend is, maar waar je als kijker bovenal een positie kan kiezen. Deed-ie het of niet? Mocht dat nou of niet? Iedereen heeft een bepaald zintuig voor wat rechtvaardig is en wat niet. Dat kan je laten spreken alsof je op de stoel van de rechter of jury zit.

 

Trailer van The Rainmaker, naar het boek van John Grisham 

Een goed advocatendrama bespeelt de sentimenten. Hoewel we graag bij het kamp van de winnaar behoren, hebben we een natuurlijke neiging op te komen voor de underdog. Het versterkt ons idee dat de wereld maakbaar is en wij het leven in eigen hand hebben. Zelfs als alles en iedereen tegen je is, vind je altijd wel een bondgenoot en kan je er als winnaar uit komen. Het is ook geen toeval dat de Hollywood advocaat vaak strijdt tegen grote schimmige, economische en politieke machten. Zeker in Amerika is het wantrouwen tegen het (over)heersend gezag groot. Het versterkt de behoefte aan een moderne soldaat die opkomt voor de vrijheid en het geluk van het individu.

Zoals altijd is de werkelijkheid wat minder spannend en flitsend dan op tv. Een paar voorbeelden:

• jury's. In ons rechtssysteem is er geen "lekenrechtspraak". Af en toe wordt hier wel de discussie over geopend. Het democratisch maken van de rechtspraak biedt zeker voordelen, maar evenveel nadelen. Het is duur, tijdrovend en net zo goed vatbaar voor fouten en vooroordelen als bij professionele rechtspraak.  In Nederland moet de knoop nog altijd door de rechter worden doorgehakt. Het "show-element" zoals je vaak in Amerikaanse series ziet is nagenoeg afwezig. Pleidooien zijn zakelijk, juridisch en soms slaapverwekkend lang. Daarvan zal de televisiekijker niet gelukkig worden.
• tijd. Een complete rechtszaak afronden in een aflevering van 45 minuten? Prachtig, maar hoe anders is de praktijk. Een gemiddelde strafzaak, van arrestatie tot eindvonnis, neemt al gauw een half jaar in beslag. Een arbeidsgeschil? Toch ook al snel zes weken. Een vreemdelingenzaak: trek er rustig twee jaar vooruit voordat je bij de Raad van State bent. En een lastige civiele procedure met getuigenverhoren: drie jaar per instantie is echt geen uitzondering. 
• papier. Het laatste wat je wil zien op tv is een mooi beroepschrift of een doordacht vonnis. Die zie je daar dan ook niet. Het lijkt of alles in de rechtzaal wordt beslist. Ook de cliënt gaat daar vaak vanuit. De rechtspraktijk leunt echter voor het overgrote deel op de papieren werkelijkheid. Je mag rustig zeggen dat het oordeel van een rechter over de zaak voor 90% is gebaseerd op de schriftelijke stukken. Een zitting zal aan dit oordeel niet zo snel iets veranderen. Reden te meer om de zaak op papier perfect te bepleiten. 
• kruisverhoren. Ook wel cross-examination genoemd. De advocaat ondervraagt een getuige van de wederpartij. Door slinkse vragen wordt de getuige nietsvermoedend naar de slachtbank geleid. Daar aangekomen confronteert de advocaat de getuige met zijn onwaarheden waarop deze precies de dingen zegt die hij eigenlijk niet had willen zeggen. Het levert prachtige televisie op. Maar in de praktijk leer je als advocaat al snel dat je een getuige alleen de vraag moet stellen waarop je het antwoord al zeker weet. Probeer je te vissen of de getuige uit de tent te lokken dan is de kans groot dat hij juist de ruimte neemt om zijn eigen versie te benadrukken. Het beste is daarom een vijandige getuige zo weinig mogelijk te vragen en dan later de rechter te wijzen op de ontbrekende antwoorden. Een degelijke tactiek, maar wel erg jammer als je van spanning en actie houdt.
• telefoon. Opvallend is dat advocaten in televisieseries bijna nooit dit handige communicatiemedium gebruiken. Te pas en te onpas stappen ze (in Nederland) op de fiets of rijden met de auto naar het landhuis van de cliënt of de fabriek van de wederpartij. Het levert betere beelden op, maar in de praktijk is dit niet efficiënt.
• belangenverstrengeling. Zingend met je vriend de officier van justitie in de bar en hem dan later in de rechtzaal de oren wassen. Soms zelfs zoenend met de rechter die je later afwijst op je incident. Mooi zo'n dramatische dubbele bodem. Maar ook dit komt in het echt niet voor. Zo heeft het parket in Amsterdam volgens Keizer & de Boer twee officieren van justitie die je al happend in een boterham continu tegenkomt. Er werken er echter meer dan honderd, terwijl er ook meer dan 2500 advocaten op het tableau van de hoofdstad staan ingeschreven. Mocht je de rechter of de officier al persoonlijk kennen, dan zorgen zij wel dat je in je zaak een ander krijgt...

Ally McBeal (1997-2002). Een advocatenserie die spot met alle conventies en niets maar dan ook helemaal niets met de praktijk te maken heeft... (maar daarom niet minder legendarisch...)